नवी लढाई

मानवी दु:खे, मानवी हक्क, आधुनिक विज्ञान, सामाजिक न्याय व नीतिमूल्ये लक्षात घेऊन वेळोवेळी पुरोगामी कायदे कानून बनवावे लागतात. मानवी संस्कृतीच्या उत्कर्षात न्याय व नीती हातात हात घेऊन वावरत असतात. अज्ञान व त्यातून उद्भवणारा अन्याय नव्या ज्ञानाच्या आधारे दूर करीत जावे लागते. कायदे दुःखितांचे हाल, त्यांच्यावरील अन्याय दूर करण्यासाठी असतात. प्रसंगी न्यायसंस्थेचा आदर राखीत समाजासमोर अन्याय पीडितांचे दुःख मांडावे लागते. आजचे लिखाण हे त्यासाठी आहे. समलिंगी संबंधाबाबत सर्वोच्च भारतीय न्यायव्यवस्थेने नुकताच दिलेला निकाल तंत्रशुद्ध असणारच. त्यांच्या समोर जे मांडले गेले त्या आधारे हा निकाल असणार हे स्पष्ट आहे. समलिंगी व्यक्तींच्या अस्तित्व संघर्षात, त्यांना सामाजिक न्याय मिळवून देण्याबाबत मात्र समाज पुन्हा अनेक पावले मागे जाईल, अशी त्यातील संघर्षरत व्यक्तींना भीती वाटते आहे व ती रास्त आहे.

आपल्या संस्कृतीत, इतिहासात, आजवरच्या साहित्यात (लोककथात, पुराणात), शिल्पांमध्ये, चित्रकलेत, काही कर्मकांडात समलिंगी संबंध, स्त्रीपुरुषव्यतिरिक्त इतरलिंगी यांचे उल्लेख व काही प्रमाणात त्यांच्या वेगळेपणाचा स्वीकार दिसून येतो. आधुनिक वैद्यक शास्त्रातील संशोधनाच्या आधारे समलिंगी व्यक्तींमध्ये असलेला वेगळा लिंगभाव समजून घेणे आता शक्य झाले आहे. जगभरातील व्यापक सर्वेक्षणातून तृतीयपंथीयांविषयीचे सत्य सामोरे आले आहे. मानवी हक्क व्यक्ती स्वातंत्र्य व सामाजिक न्यायाच्या या संघर्षात भारतीय संसदेने आता आपले योगदान द्यायला हवे. कायद्यात योग्य दुरुस्त्या करून आपण तृतीय पंथियांचे जगणे अधिक सुसह्य करायला हवे.

इंटर्नशीप (१९७७) व त्यानंतर १९७८ ते ८० या काळात मनोविकार शास्त्र शिकत असताना लिंगभाव व प्रत्यक्ष लिंग रचना यातील फरकामुळे व्यथित मुले मुली मी पाहिली, तपासली होती. आधीच आजूबाजूला स्त्री व पुरुष या दोघा वेगळ्या लिंग व लिंग भावनांच्या व्यक्तींतील नाते-व्यवहार-विचार या सर्वात नैसर्गिक निरागसता, मोकळीक नसल्याचे, संकोच व कुचंबणा अधिक असल्याचे दिसत होते. एकमेकातील फरक समजून घेणे दूर, त्याविषयी त्याही वेळी समाजात गुप्तता व मनात गूढ असल्याचे पहात होतो. अश्यावेळी रुढार्थापासून वेगळे जगू लागल्यामुळे संभ्रमित, अस्वस्थचित्त तृतीयपंथीयांची, हिजड्यांची भेट झाली की मनातला गोंधळ समोर यायचा. वैद्यकीय ज्ञानाने त्यांच्या विषयीची भीती, दडपण दूर करून मनात कुतूहल पेरले होते एवढे खरे. मानसशास्त्रही माणसाचे मन व मेंदू जाणण्यात वेगाने प्रगती करीत होते. त्यामुळे हिजड्यांना जाणून घेण्यासाठी मानसशास्त्रीय जिज्ञासा, डॉक्टरी आत्मविश्वास व त्यांच्या दुःस्थितीविषयी कणव जागी होती. जे अजून स्वतःच्या लिंगभावाविषयी संभ्रमित होते त्यांच्याशी संवाद साधून त्यांना ‘ही जाणीव अॅबनॉर्मल नाही, फक्त लिंगभावातले वेगळेपण आहे’ हे पटवून देण्याचा मी प्रयत्न करीत होतो. मनोविकारशास्त्राने १९७३ मधेच समलिंगी संबंधाविषयी निरोगी भूमिका घेतली होती. मात्र १९७३ ते २०१३ एवढा ४० वर्षांचा काल लागला समलिंगीइतकेच लिंगभावातील वेगळेपण व त्यातून येणारी अस्वस्थता हा रोग नसल्याची जाणीव व्हायला ! मे मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या Diagnostics & Statistics Manual DSM-V मध्ये मानसिक विकारांवरील वर्गीकरणात GID – जेन्डर आयडेंटीटी डिसऑर्डर ही disorder रद्द करून, त्या जागी लिंगभावातील वेगळेपणा हा मनोविकार समजू नये असे नमूद केले आहे. उलट त्याबाबत समाजाची प्रतिकूल प्रतिक्रिया व अवहेलना भोगावी लागल्यामुळे अशा व्यक्तीना वाटणारी अस्वस्थता व त्यांच्या मनात निर्माण होणारी उदासीन, ‘कटू भावना’– ‘Gender Dysphoria ‘ –लक्षात घ्यावी, असे नमूद केले आहे. या व्यक्तींशी बोलताना, मानसशास्त्रीय तपासणी करताना मला १९७७ सालीही हा रोग वाटत नव्हता. त्यामुळे अशा व्यक्तींच्या मनातील गोंधळ दूर करण्यासाठी मदत करतानाच त्यांची अस्वस्थता, नैराश्य, कधी आत्महत्येच्या प्रयत्नांपर्यंत पोहोचलेली विषादव्यथा ट्रीट करावी लागत होती. त्याचबरोबर ‘याला नीट दुरुस्त करा’ असा ठाम आग्रह धरणारे आई वडीलही उपचारात सामील करून घ्यावे लागत होते. अश्या मुलांचा वेगळा लिंगभाव समजून न घेतल्यामुळे अनेक पालकांनी ‘आम्हाला कसले समजावताय्, त्याला ठीक करा’ असे मला रागाने ठणकावून सांगितले. दुसऱ्या बाजूला काही तृतीयपंथीयानी ‘मला लिंगबदल सर्जरी करायचीय, सर्टिफिकेट द्या लौकर’ असा लकडा लावीत मानसशात्रीय तपासाला लागणाऱ्या वेळाबद्दल मला खडसावलेही. त्यात पुन्हा मानसतज्ञांमध्ये संभ्रमाचे वातावरण असल्याने त्यांच्याशी चर्चा करताना उलट सुलट विचार प्रवाह मला अस्वस्थ करीत. ‘हे मानसशास्त्रज्ञ या एवढ्या सरळसोट मेंटल पेशंटांना पेशंट म्हणून ट्रीट करायचे सोडून त्यांना समजून घेण्याचे उपद्व्याप कसले करताहेत, असल्याचे कसले लाड करताहेत हे? कोणाही (गाढवाला) कळेल हे छक्के आहेत, अॅबनोर्मल आहेत!’ अशी समाजातील इतरेजणांची शेरेबाजी असायची. एकूण काय त्यावेळचे समलिंगी, त्यांचे नातेवाईकव इतर समाज या सर्वांचा रोष आमच्या भाळी यायचा. असे रुग्ण (?) टाळणे त्या मानाने सोपे होते. पण तसे करणे शहाणपणाचे नव्हते, माणुसकीचे तर नव्हतेच नव्हते.

लिंग हा शरीर रचनेचा भाग, तर लिंगभाव ही मनाची आंतरिक जाणीव हे लक्षात घेऊन लिंग जाणीव व त्या विषयीचा संभ्रम समजून घेणे योग्य ठरेल. हिजड्यांमध्ये पुरुषांचे लिंग व स्त्रीचा लिंगभाव हे सत्य सामोरे येते. गर्भधारणेनंतरचे सहा आठवडे स्त्रीची गुणसूत्रे XX व पुरुषांची XY असतात. त्यानंतर Y वरील sry जीन कार्यरत होऊन टेस्टोस्टेरॉन हा संप्रेरक पुरुषी लिंग तयार करावयाचे कार्य सुरु करतो. यांच्या कार्यपद्धतीतील दोषाने व कधी गुणसूत्रातील गोंधळामुळे लिंगनिश्चितीचा गोंधळ अस्तित्वात येतो. टेस्टोस्टेरॉनच्या प्रभावातील न्यूनतेमुळे पुरुषी लिंग व लिंगभाव स्त्रीचा असे ‘हिजडा’ स्वरूप जन्माला येते. तेथे पुरुषाला स्त्रीप्रमाणे राहायला वागायला आवडते. हावभाव, वर्तन, पेहराव, जोडीदाराची निवड, स्वजाणीव हे सारे अशा पुरुषाला स्त्रीप्रमाणे असते. पुरुषांचे आकर्षण वाटत रहाते. काहीना पुरुषी लिंगही नकोसे वाटते व स्त्री प्रमाणे शरीर – निदान छाती व लिंग –असावेसे वाटते. मग ते उपचारात स्त्रीसंप्रेरकाची मागणी करतात वा लिंगबदल शस्त्रक्रियेचा आग्रह धरतात.

लिंगभावावर समाजाच्या अपेक्षांचा खूप प्रभाव पडतो आणि समाज फक्त स्त्री वा पुरुष लिंगावरूनच लिंगभाव ठरवितो व तसाच लिंगभाव त्या व्यक्तीकडून अपेक्षित करतो. निसर्गाने केलेली गडबड समाजाला कळत नाही.

लिंगभावाची ओळख कशी व कधी होते ? वय वर्षे २ ते ४ या काळातील मुलांचे वागणे, त्यांचे खेळ, हे त्यांचा लिंगभाव दर्शवित नाहीत. मात्र त्या काळात मुलगा की मुलगी ही आजूबाजूच्यांनी दिलेली ओळख मुले स्वीकारतात. ही ओळख नंतर नाकारणे मुलांना कठीण जाते. मुलगा व मुलगी वेगळी ओळखणे मुलामुलींना वय वर्षे ३ – ४ मध्ये जमते. ९०% मुलांना, मोठे झाल्यावर मुलगा वडील बनणार व मुलगी आई बनणार हे कळते. आणि लिंगभाव बदलता येत नाही याची अंधुक कल्पनाही येते.

वय वर्षे ३.५ ते ४.५ मध्ये मुलगे मित्र व मुली मैत्रिणी निवडण्याकडे कल दाखवितात. याच वयात खेळही आपापल्या लिंग ओळखीनुसार निवडले जातात. मुलगे धसमुसळे खेळ निवडतात तर मुली बाहुल्या पसंत करतात. अर्थात आजूबाजूचे जग त्यांना हे सुचवण्यात सतत मदत करीत असते. वय वर्षे ४ ते ६ पर्यंत हा लिंग – लिंगभाव फरक मुलामुलीच्या वागण्या बोलण्यात, आवडीनिवडीत, मित्र निवडीत, पेहराव रुचित दिसून येऊ लागतो. मुलाचे बायकी वागणे वय वर्षे ६ पर्यंत स्पष्ट होते. आपण इतर मुलांपेक्षा वेगळे आहोत हे जाणवल्यावर मनात अस्वस्थता, चिंता वाटते. स्वत:चा रागही येऊ लागतो. तो मुलगा सुरुवातीला ही स्वतःतील वेगळेपणाची जाणीव दडपून टाकीत पुरुषी वागण्याचा प्रयत्न करीत रहातो. मात्र कुमारवयात व पौगंडावस्थेत त्याला आपल्यातला हा फरक तीव्रतेने अस्वस्थ करीत रहातो. त्याला मुलींसारखे जगण्यात आनंद वाटतो, पुरुषी जगणे नकोसे वाटू लागते. मैत्रिणींत मिसळावेसे वाटते व पुरुषाबद्दल काहीना आकर्षण वाटू लागते.

आधीच पौगंडावस्थेत लैंगिक भावनेच्या जबरदस्त प्रभावी जाणीवेने मुलांना गांगरल्या सारखे होते. त्यात शरीर वेगळे व लैंगिक भावना वेगळ्या हे द्वैत जगणे या मुलास कठीण जाते. आपल्यातील हा फरक त्यालाही प्रथम स्वीकारता येत नाही. काही काळाने हा लिंगभाव तो स्वीकारतो. लिंग वर्तनाबाबत समाजाच्या अपेक्षा व ठोकताळे वेगळे असतात. त्या विरुद्ध वागणे सोपे नसते.

आपला लिंगभाव खाजगी असून चालत नाही, तो सर्वमान्य व सार्वजनिकच असावा लागतो. स्त्री सारखे जगणे त्याला आवडते, नव्हे आपण मनाने स्त्रीच आहोत हे त्याला मनोमन पटते. तसे उघड जगून मात्र चालत नाही. आजवर मनातला हा संघर्ष त्याने मनातच दडपलेला असतो. आता मात्र हे असह्य झाल्याने तो हे समाजात व्यक्त करू पहातो. येथे त्याला समाजाच्या प्रचंड दमनशाहीचा अनुभव येतो. बायल्या म्हणून कुचेष्टा झालेली असतेच. आई-वडिल, आप्त स्वकीय, मित्र मंडळी सारे त्याच्यावर सक्ती करतात, न ऐकल्यास दम भरतात, प्रसंगी घराबाहेर, दोस्तीबाहेर, समाजाबाहेर फेकून देतात. तसे झाले तर स्वत:चा स्वीकार शोधीत त्याला हिजड्यांच्या पंथात जावे लागते. तेथे होणारा स्वीकार त्याला शांत करतो. आपला लिंगभाव योग्य असल्याची त्याला पावती मिळते. मात्र आता समाज बहिष्कृत जीवन स्वीकारावे लागते. पंथ/गुरु वागवेल तसे जीवन कंठावे लागते.

काही घरात वडील उपलब्ध नसतील तर व आईला मुलगी हवी असेल तर मुलांना मुलीसारखे पेहराव, केशरचना केली जाते. आजूबाजूला वा घरात मुलीच असल्यास मुलगा त्यांच्या आविर्भावाची, पेहरावाची नक्कल करू लागतो. कधी आई स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार, नवऱ्याबद्दल राग असल्यास वा स्वतःच मनोविकारी असल्यास मुलामध्ये मुलीच्या लिंगभावाचे रोपण कळत नकळत करू लागते. हल्लीच्या घरात आईवडील दोघेही उपलब्ध नसतील तर मुलांचा लिंगभाव योग्य रित्या विकास पावण्यात अडथळे येऊ शकतात. अर्थात हे सर्व अडथळे मानसोपचाराने दूर करणे शक्य असते. गुणसूत्रे व संप्रेरके ह्यांच्या मुळे होणाऱ्या लिंगभावास बदलणे मात्र शक्य होत नाही व तो लिंगभाव स्वीकारणे जास्त योग्य ठरते. मुलींपेक्षा मुलांना त्यांचा स्त्री लिंगभाव स्वीकारणे व समाजात तो व्यक्त करणे त्रासदायक ठरते. टोमबॉय मुलीला पुरुषी आविर्भाव, पेहराव, वर्तणूक समाजात फार त्रासदायक ठरत नाही. उलट पुरुषसत्तेच्या दमनाखाली व्यथित स्त्रियांना हा स्त्रीतला पुरुषी जोश सुखाऊन जातो. लिंगभावातील फरकामुळे मानसोपचार तज्ञांकडे येणाऱ्या मुलामुलींचे प्रमाण जवळजवळ ९:१ असे आहे, यावरूनही वरील वस्तुस्थिती लक्षात येते.

आजपर्यंत या लिंगानुसार लिंगभावाच्या अस्वीकाराला मनोविकार समजले जायचे. त्यास मनोविकारशास्त्रातील वर्गीकरणामध्ये DSM IV Diagnostics and Statistical Manual मध्ये Gender Identity Disorder जी.आय.डी. म्हणून ओळखले जाई. त्यात प्रमुख ४ लक्षणे महत्वाची होती. ती पुढीलप्रमाणे:

अ) १. भिन्न लिंगभावाची सतत प्रखर जाणीव असणे – यात पुन्हा पुन्हा आपण भिन्न लिंगी (पुरुष असेल तर स्त्री ) असल्याबद्दलची इच्छा प्रकट करणे व तसे रहाण्याचा आग्रह धरणे.
२. भिन्नलिंगी पेहरावास अधिक प्राधान्य देणे.
३. भिन्नलिंगी भूमिकेने वागण्यास तीव्र व सातत्यपूर्ण प्राधान्य
४. भिन्नलिंगी खेळ, मित्र वा मैत्रिणी, मनोरंजन वा दिवास्वप्न यात विशेष रुची.
ब) स्वतःच्या लिंगाबाबत अस्वस्थता व त्यानुसार वागण्याबाबत अस्वीकार, पौगंडावस्थेत होणारे शरीरातील बदल न आवडणे, ते बदलण्याची तीव्र इच्छा (संप्रेरकाद्वारे वा सर्जरीद्वारे) व्यक्त करणे.
क) ही मनोवस्था इतर कुठल्याही लिंगविषयक शारीरिक दोषामुळे नसणे.
ड) या दोषामुळे मानसिक त्रास होणे व त्यामुळे सामाजिक, व्यावसायिक वा इतर कार्यपद्धतीत अडथळे येणे.

मे मध्ये आलेल्या नव्या DSM मध्ये वरील दोषांना ‘डीसऑर्डर’ न म्हणता केवळ ‘Gender Dysphoria’ असे म्हटले आहे. ही रोगाची लक्षणे न समजता लिंगभावाचा स्वीकार व देहातील विरुद्ध लिंगाचा हा अस्वीकार समजून घेऊन त्यातील मानसिक त्रासाबद्दल / अस्वस्थतेबद्दल मानसशास्त्राची, मनोविकारशास्त्राची मदत दिली जावी, असा उद्देश यात आहे. अशा व्यक्तींना मनोरुग्ण समजले जाऊ नये, सर्वसाधारण नॉर्मल निरोगी व्यक्तींपासून त्यांना वेगळे समजू नये व त्यांना लिंग बदलासाठी आवश्यक ती वैद्यकीय मदत मिळावी, असे आज या DSM बदलातून अपेक्षित आहे. मानसिक रोगनिदानामुळे स्वतःतील वेगळेपणाची लाज वाटून स्वतःची अस्वस्थता लपवली जाते, स्वत्वाच्या निरोगी जाणीवेला अडथळा येतो. तसे होऊ नये यासाठी मनोविकार शास्त्राने हे बदल केले आहेत. मनोविकार शास्त्रातील मानसोपचार, सायकोथेरपी व औषधे यांची प्रभावी मदत हिजड्याना होऊ शकतो. मुलांबाबत, सर्वप्रथम त्यांची स्वतःची मानसिक आंदोलने स्थिर करावी लागतात. त्याला जाणवणारी चिंता, मनातील गोंधळ, बधीरता, निराशा, स्वतःचा अस्वीकार या सर्व लक्षणांची दखल घ्यावी लागते. ‘तू निरोगी आहेस, तुझा लिंगभाव तुझ्या लिंगाहून वेगळा आहे, आणि हा तुझा दोष नाही’ हे त्याला संवेदनशीलतेने, सहज सोप्या शब्दांनी व आपुलकीने समजून द्यावे लागते. त्याला समजून घेणे, त्याच्या भिन्न लिंगभावासहित त्यास स्वीकारणे आणि आश्वासक शब्द आणि कृतीद्वारे घरात, कुटुंबात, समाजात त्याचे स्वतःचे स्थान निर्माण करणे, इतर मुलांप्रमाणे स्वतःचा विकास घडवण्यात, त्याला लागेल ती मदत देणे ही कामे डॉक्टर, कुटुंब व समाज या तिघा समाजघटकांनी आवर्जून करायला हवीत. लैंगिक छळा-अत्याचारापासून त्याचे रक्षण करायला हवे. त्याला व्यक्त होण्यासाठी अवकाश व संधी मिळायला हवी. त्याच्या व्यक्तिमत्वातील गुण शोधून त्यांचा विकास घडविण्यासाठी त्यास प्रोत्साहन, मार्गदर्शन व मदत द्यायला हवी. खेळ, कला, संगणक, थिएटर आदी क्षेत्रांमध्ये त्याला क्षमतेनुसार संधी मिळेल असे करायला हवे. त्याला दोष देणे, त्याच्यावर दडपण आणणे, त्याची कुचेष्टा/अवहेलना, अपमान/ निंदा करणे थांबवायला हवे.

मनाच्या दुखापतीपासून, नैराश्यापासून सावरण्यासाठी आज मनोविकारशास्त्रात प्रभावी औषधे उपलब्ध आहेत. ठराविक काळ, योग्य मात्रेनुसार औषधोपचार करण्याने मूल/व्यक्ती सावरण्यास मदत होते. ही औषधे हानिकारक, अमली, सवय लावणारी, लिवर, हार्ट किंवा किडनीला दुखापत करणारी नसून योग्य त्या अनुभवी मनोविकारतज्ञांच्या मार्गदर्शनाने ही औषधे घेणे उपयुक्त ठरते.

ज्यांना लिंग बदल हवा असतो त्यांच्या साठी मनोविकारतज्ञांतर्फे सुयोग्य मनोचिकित्सा, वैद्यकीय तज्ञाद्वारे तपासणी, संप्रेरके व इतर औषधांचा वापर करणे हितावह असते. लिंग बदल शस्त्रक्रियेआधी किमान १ ते २ वर्षे स्त्री म्हणून समाजात वावरण्याचा ‘खरा जीवनानुभव’ real life Experience या व्यक्तीने घेणे सुचविले जाते. त्यानंतर या तज्ञांद्वारे योग्य वाटल्यास लिंग बदल शस्त्रक्रियेसाठी त्यास त्या विषयातील अनुभवी शस्त्रक्रिया तज्ज्ञा (सर्जन) कडे पाठविले जाते. अश्या नित्यतपासणीतून मग लिंग बदल शस्त्रक्रिया करून घेतल्यास, त्या हिजड्यास पुढील आयुष्य आनंददायी जाऊ शकते. अर्थात त्याचे त्यानंतरचे सामाजिक पुनर्वसन यात महत्वाचे आहेच. सक्तीने, जबरदस्तीने हिजड्यास स्त्री म्हणून जगण्यात अडथळे आणण्याने त्याचे मानसिक संतुलन बिघडू शकते. आयुष्यभर तो कुढत रहातो, वैफल्यग्रस्त होतो, समाज-बहिष्कृत होऊन मिळेल तसे जीवन जगत रहातो वा स्वनाशाकडे वळतो. हे चित्र बदलणे आपणा सर्वाना शक्य आहे.

मनोविकारशास्त्राने आपल्या पद्धतीने सखोल संशोधन, प्रचंड वैद्यकीय पुरावे, जगभरातील विशेषज्ञांशी व समाजजघटकांशी प्रदीर्घ चर्चा करून तृतीय पंथीयांवरील मानसिक आजाराचा शिक्का काढून त्यांना न्याय देण्याचा प्रयत्न केला आहे. याचा मला आनंद व अभिमान आहे. भारतीय हिजड्यांच्या आजवरच्या दुःखी अंधाऱ्या क्षितिजाला यापुढे कुठेतरी दूरवर पहाट फुटू शकेल.

समलिंगी व्यक्तीना ओळखीच्या समाजात तर स्वघोषित हिजड्यांना अनोळखी गर्दीतही स्थान नाही. अट्टाहासाने टाळ्या पिटीत, कारच्या उघड्या काचेकडे धावत जात भीक मागणे, देह विक्रय करीत रोजचे अन्न वस्त्र मिळविणे, रात्री जमेल त्या कोनाड्यात देह पसरणे, आपापल्या पंथाच्या व गुरूच्या आज्ञा विनातक्रार पाळीत आपला तेथला स्वीकार जपणे, आपले तिरस्कृत आयुष्य मरेपर्यंत निमूट ओढग्रस्त अवस्थेत कंठत, मनाचा कोंडमारा करीत समाजासमोर ‘गुप्तता’ सांभाळीत जगणे, संसार मुलबाळ, आत्मसन्मानाने समाजात वावर या गोष्टीना स्वप्न समजून ती झोपेतसुद्धा चुकुनही न पहाणे, समाजाच्या दृष्टीत रोज दिसणारी कुचेष्टा, संशय, भीती, तिरस्कार पचवीत रहाणे, या साऱ्यात जन्मल्याबरोबर सोबत येणारी जगण्याबद्दलची रुची कुठे कशी जपायची? काही उच्च, संपन्न, समजूतदार, प्रेमळ घरच्यांनी केलेला समलिंगी व्यक्तींचा स्वीकार आणि समाजाने अचंब्याने काही कर्तृत्ववान हिजड्यांचे केलेले कौतुक आज अनेक हिजड्याना दिलासा देते, आत्मपरीक्षण करायला लावते, अंधारकोठडीची कुलुपे उघडल्याचा आवाज ऐकवते.पण ज्यांच्यापाशी असे कर्तृत्व, कला, रूप, आत्मविश्वास, सहृदय संपन्न समजूतदार कुटुंब, इंग्लीश भाषा, शिक्षण, समाजातील थोरामोठ्यांकडून मिळणारा आदर, मैत्री, प्रेम काहीच नसेल त्या हिजड्यांची काळकोठडी केव्हा उघडायची? लिंगभाव-भेद-संभ्रमाची त्यांची जन्मठेप केव्हा संपायची?

असे अनेक प्रश्न या निमित्ताने उभे रहातात. मनाला थकवीतात, डोळ्यातील अश्रू अधिकच खारटतात! जिभेवर रेंगाळते एक विषण्ण कडवट चव! आपण प्राणी, पक्षी, झाडे, फळे, फुले, पर्वतराजी यांची वेगवेगळी रूपे सृष्टीचे वैविध्य म्हणून अचंबित होत पहातो, स्त्री पुरुष भेद वेगवेगळ्या वैविध्यतेने, डिझाइन्स-फॅशन्सने सामोरा येतो, त्याचे कौतुक करतो. मग स्त्री पुरुष आणि ते यातील हे तिसरे ‘ते’ आपल्याला का स्वीकारता येत नाहीत? सेक्स, लैंगिक भावना, लिंगभाव किंवा लिंगसंभ्रम, आपल्याला या सर्व गोष्टी घाबरवतात, आपण त्यातील वेगळेपणाने हादरतो. इतके आपण एकूणच ‘सेक्स’ विषयाला संशय, भीती, सावधतेने का सामोरे जातो ?

हिजडे समजून घेतले तर त्यांच्यातील माणूसपण, त्यांचे गुण अवगुण, बुद्धिमत्ता, कलाकौशल्य सारे आपल्यासारखेच आहे हे साधे सत्य समजून घ्यायला आपण अजून किती वर्षे घेणार आहोत? हिजड्यानी त्यांना नाईलाज म्हणून कराव्या लागणाऱ्या गोष्टी – अंगविक्षेप, देहविक्रय, भिक मागताना अंगावर येत दमदाटी – धाक दाखविणे, गुन्हेगारी इ. – सोडल्या तर ते आपल्यात स्वीकारार्ह वाटतील असे बरेचजण म्हणतात. पण या साऱ्या गोष्टी आपण त्यांना समाजात स्थान नाकारल्यामुळे आहेत हे ही लक्षात घ्यायला हवे. दोघांनी एकमेकांचा स्वीकार करताना अनेक बदल आपापल्या मानसिक भूमिकेत करावे लागतील! सर्वसामान्य माणसाचे ‘जगणे’ काही त्रुटी स्वीकारता समलिंगी व्यक्तींना मिळायला हवे, हे मानवी संस्कृतीला विज्ञानाचे आज आवाहन आहे! भारतीय संसदेने या प्रश्नाचा गंभीरपणे व सहानुभूतीने विचार करावा, अशी कळकळीची विनंती आहे.

– डॉ प्रदीप पाटकर

Email : p3patkars@sify.com, Patkar.pradeep@gmail.com
Mobile : 9869472215
Clinic Add : 2, Vasant Vaibhav, Ch. Shivaji Maharaj Marg, Panvel – 410206.
Tel: (022) 2745 1661.
Timing: Morn. 10 – 12, eve. 6 – 8 (Sunday closed)